an ordinary someone

(ghi lại sau khi đọc Nhím thanh lịch – Muriel Barbery)

mình vẫn luôn tin rằng trong mỗi người tồn tại một nhu cầu gọi là nhu cầu được nhìn thấy. đây là một nhu cầu cơ bản, và người ta sẽ thấy cô đơn, thậm chí bất hạnh khi không có ai ở đó để thấy họ.
hôm nay mình nghĩ thêm một chút về việc thấy gì và nhu cầu này có khác biệt giữa các cá thể hay không.
những người càng nhìn thấu mình bao nhiêu thì càng mong muốn được nhìn thấy bấy nhiêu và nỗi cô đơn lại càng đậm đặc hơn nếu nhu cầu đó không được đáp ứng.
xét cho kỹ thì đây đích thị là một cái vòng luẩn quẩn đầy mâu thuẫn. mâu thuẫn ở chỗ bản thân họ muốn được nhìn thấy nhưng lại đi che giấu quá sâu, yêu cầu đối tượng quan sát cần có một tương quan nhất định với đối tượng được quan sát thì mới thấy được những điều ẩn giấu bên trong; và họ thà rằng không ai thấy họ còn hơn là phơi bày bản thân ra với tất cả mọi người, những người không hiểu họ. điều đó còn bất hạnh hơn cả nỗi cô đơn; bởi vì nó khắc sâu nỗi cô đơn. họ chọn im lặng và che giấu đi, rồi lại thầm ước ao ai đó nhìn thấy. (wth!?)

giống như chuyện của bà Rénee Michel, nhân vật chính trong Nhím thanh lịch. bà Michel, 54 tuổi, làm nghề gác cổng ở nhà số 7 phố Grenelle, một khu phố dành cho nhà giàu. bà dành phần lớn thời gian của đời mình để đóng vai một người gác cổng giống nhất với hình dung của đa số mọi người về từ này: một bà cô mập mạp, không học thức, không biết gì hơn ngoài việc chuyển mấy gói đồ cho chủ nhân từ những người đưa thư và tưới cho mấy chậu cây trước nhà. người ta thường thấy như thế khi nhìn một người gác cổng già. và bà cũng đáp ứng nguyện vọng, người ta muốn thấy điều gì bà sẽ cho người ta thấy điều đó. bà cất phần riêng tư của mình trong căn phòng nhỏ của mình cùng con mèo Leon. bà hài lòng làm một con nhím trong hang. có thật là như vậy?
khi sống quá lâu trong một điều kiện hoàn cảnh và đã quen dần với hoàn cảnh đó, người ta ngộ nhận rằng mình đã hài lòng, cho đến khi một ai đó xuất hiện hay một sự kiện ngẫu nhiên nào đó xảy ra, xốc ngược cuộc sống của ta lên gây cho ta những chấn động, khiến các giác quan ta làm việc và ta tự hỏi: phải chăng là hài lòng?

một ai đó trong truyện chính là ông Ozu, một người vừa chuyển tới sau khi mua căn hộ ở lầu năm trong tòa nhà bà Michel làm gác cổng. ông Ozu đã thấy bà, bằng ánh mắt của một tâm hồn tinh tế, nhìn xuyên qua những lớp mặt nạ ngu ngơ mà nhân vật chính vẫn tự mình đắp lên. khoảnh khắc họ gặp nhau là một khoảnh khắc xốc ngược hay theo bà Michel đó là một khoảnh khắc thần cảm. sợi dây giữa họ là câu đầu của tiểu thuyết Anna Karenina: “tất cả các gia đình hạnh phúc đều giống nhau, nhưng mỗi gia đình bất hạnh lại bất hạnh theo một kiểu riêng.” bà nói phần đầu và ông hoàn thành nốt câu sau.
(những khoảnh khắc thần cảm như thế khá thú vị tuy hơi cliché. chính mình cũng đã từng tưởng tượng bản thân trải qua một khoảnh khắc thần cảm như thế, có thể là một câu văn, một câu hát, một câu thoại trong một bộ phim… một người sẽ bắt đầu và người còn lại đáp lời. một người sẽ thấy lòng mình rộn rã và khuôn mặt không giấu được nụ cười, sẽ nhìn người trước mặt và cả hai chia sẻ một cảm giác thấu hiểu cùng một niềm vui khôn tả. nhưng thường thì những điều ta tưởng tượng hiếm khi xảy ra. và mình cũng xin được phép cắt mạch tưởng tượng tại đây).
khoảnh khắc thần cảm là sự bắt đầu. nó kết nối hai tâm hồn với nhau và sau đó cho bà Michel cái trải nghiệm mà bà gọi là “quãng phi thời gian của thời gian.” điều mà chưa từng một lần bà cảm nhận được.
cụm từ nghe có vẻ trừu tượng nhưng khi đọc mình nghĩ là mình hiểu được và đoán là bạn cũng vậy. đó là cảm giác xuất hiện khi ta ở bên cạnh một người nhìn thấy mình, cùng trải nghiệm hay chia sẻ với họ một điều gì. là lúc mà thời gian đứng yên và một cách thư thái dễ chịu ta cảm nhận được cái Đẹp. đối với bà Michel là lúc bà cùng ông Ozu uống trà, trò chuyện về tất tần tật mọi thứ trên đời. không nhất thiết phải ở trong tình yêu ta mới có thể cảm nhận được “quãng phi thời gian của thời gian” ấy. đó có thể là một tình bạn. điều kiện cần ấy là nhìn thấy nhau.

mình cho rằng các mối quan hệ thường bắt đầu từ đó, việc nhìn thấy nhau. tùy thuộc vào việc thấy nhiều hay thấy ít, riêng tư thế nào mà các mối quan hệ sẽ sâu sắc theo nhiều mức khác nhau. một mối quan hệ bất kỳ sẽ không thể nào kéo dài được nếu hai người mù tịt về đối phương, nếu họ chỉ nhìn mà không thấy (chúng ta vẫn thường thế). khi mọi sự thu hút vẻ bề ngoài rút về nhường chỗ cho những những điều bên trong lên tiếng, bất hạnh sẽ bắt đầu lúc ta thấy rằng mình chẳng thấy gì nhau.

Nhím thanh lịch không hẳn là một cuốn sách mình thích. có rất nhiều chỗ trong ấy mình không hiểu (tất nhiên cũng có những đoạn hay). nhưng nó gợi lại cho mình điều mà mình suy nghĩ đã lâu và cho mình một động lực nho nhỏ để viết về: nhu cầu được nhìn thấy ở mỗi người.

trong đây cũng có một định nghĩa mà mình khá thích: “nghệ thuật chính là cuộc sống, nhưng ở một nhịp điệu khác”.

(p/s: đây không phải là review sách, chỉ là ghi lại để khỏi quên đi. trong truyện còn một nhân vật chính nữa là cô bé Paloma mà mình không nêu ra, vì đây không phải là review sách 🤔)